مقدمه
کارشناسان رسمی دادگستری در نظام حقوقی ایران، نقش مهمی در فرآیند دادرسی ایفا میکنند. نظر تخصصی آنها به قضات در تصمیمگیریهای پیچیده و تخصصی کمک شایانی میکند. این مقاله به بررسی مفهوم و جایگاه نظر کارشناسی در حقوق ایران پرداخته و سپس چالشهای مهمی که کارشناسان رسمی با آن مواجه هستند، به ویژه مسئله شکایتهای واهی، را تحلیل میکند.
بخش اول: مفهوم و جایگاه نظر کارشناسی در حقوق ایران
در نظام دادرسی ایران، «نظر کارشناسی» به گزارشی اطلاق میشود که توسط کارشناس رسمی دادگستری، با رعایت ضوابط قانونی و بر اساس ارجاع مقام قضایی یا مرجع رسمی، در خصوص موضوعی خاص و مورد اختلاف، تهیه میگردد. این گزارش که غالباً تحت عنوان «گزارش کارشناسی» شناخته میشود، مستند به تخصص حرفهای کارشناس، مستندات پرونده و بررسیهای میدانی است و به منظور کمک به دادگاه در کشف حقیقت ارائه میگردد.
ماده ۴۵۲ قانون آیین دادرسی مدنی به صراحت بیان میدارد که هرگاه دادگاه رسیدگی به دعوی را منوط به جلب نظر کارشناس بداند، باید مبادرت به صدور قرار کارشناسی نماید و در قرار مزبور موضوعی که باید کارشناسی شود را بهطور دقیق تعیین و ذکر نماید.
قانون کارشناسان رسمی دادگستری (مصوب ۱۳۸۱) نیز در ماده ۱، جایگاه قانونی کارشناس را تأیید کرده و کارشناس رسمی دادگستری را شخصی معرفی میکند که مطابق مقررات این قانون و بر اساس صلاحیت تخصصی خود، مجاز به اظهارنظر کارشناسی در مراجع رسمی و قانونی میباشد.
با وجود این جایگاه قانونی، از دیدگاه اداره حقوقی قوه قضاییه، نظر کارشناسی دارای ویژگی رسمی و الزامآوری نیست، اما میتواند مستند قانعکنندهای برای قاضی باشد. نظریه مشورتی شماره ۷/۳۵۹۴ مورخ ۱۳۸۱/۶/۲ اداره حقوقی قوه قضاییه بیان میدارد که نظر کارشناس برای قاضی الزامآور نیست، ولی چنانچه قاضی با آن مخالفت کند، باید مستند و مستدل باشد. این موضوع در رأی وحدت رویه شماره ۶۷۲ مورخ ۱۳۸۲/۱۰/۲۳ دیوان عالی کشور نیز مورد تأکید قرار گرفته است، به این صورت که دادگاه نمیتواند صرفاً به استناد مخالفت با نظر کارشناسی، آن را رد کند، مگر آنکه با ذکر دلایل، رد نظر کارشناسی را توجیه نماید.
بنابراین، نظر کارشناسی در فرآیند دادرسی ایران، ابزار تخصصیِ یاریرسان به قاضی است که هرچند دارای اثر الزامآور نیست، اما به دلیل رسمیت، دقت تخصصی، و پشتوانه قانونی خود، جایگاه مهمی در تصمیمگیریهای قضایی دارد.
شایان ذکر است که اصطلاح «نظریه کارشناسی» بیشتر به دیدگاهها و تحلیلهای علمی، غیررسمی یا نظری اطلاق میشود که در متون آموزشی یا پژوهشی مطرح میگردند و معمولاً در روند دادرسی جایگاهی رسمی ندارند. در نتیجه، آنچه کارشناس رسمی دادگستری در قالب گزارش به مرجع قضایی ارائه می کند «نظر کارشناسی» است نه «نظریه کارشناسی».
بخش دوم: چالشهای پیش روی کارشناسان رسمی دادگستری – تأکید بر شکایتهای واهی
در کنار اهمیت جایگاه نظر کارشناسی، کارشناسان رسمی دادگستری با چالشهای متعددی روبرو هستند که یکی از مهمترین آنها، مسئله شکایتهای واهی است.
شکایت واهی علیه کارشناس رسمی، حتی اگر منجر به صدور رأی تبرئه یا منع تعقیب شود، آثار مستقیم، جدی و چندلایهای بر جایگاه حرفهای، روانی، اجتماعی و معیشتی کارشناس دارد.
این آثار را میتوان در محورهای زیر تحلیل کرد:
آسیب به حیثیت حرفهای و اجتماعی: شکایت واهی میتواند به اعتماد عمومی و قضایی به بیطرفی و صلاحیت کارشناس خدشه وارد کند، بهویژه اگر موضوع شکایت در بدنه دستگاه قضا یا نهادهای نظارتی بازتاب پیدا کند. حتی ثبت شکایت در سوابق انتظامی یا اداری کارشناس، بدون صدور رأی محکومیت، موجب تضعیف جایگاه وی در میان مراجع ارجاعدهنده و همکاران میشود. در برخی موارد، دستگاههای اجرایی یا محاکم قضایی، بهصورت غیررسمی کارشناسان دارای سابقه شکایت را کنار میگذارند یا کمتر به آنان ارجاع میدهند.
توقف ارجاع پروندههای کارشناسی: در بسیاری از موارد، تا تعیین تکلیف نهایی شکایت مطروحه، ارجاع پرونده جدید به کارشناس به نوعی متوقف میشود. این تعلیق غیررسمی و ضمنی که ممکن است ماهها به طول انجامد، عملاً کارشناس را از چرخه کارشناسی خارج میکند و باعث کاهش درآمد و فرصتهای حرفهای میگردد.
تحمیل هزینههای مالی و زمانی قابلتوجه: کارشناس باید برای دفاع از خود وکالت بگیرد یا دفاعیه تهیه کند، در جلسات متعدد بازپرسی یا هیأتهای رسیدگی انتظامی حاضر شود، و مدارک، مستندات و دفاعیات تخصصی گردآوری و ارائه کند. این فرایند غالباً زمانبر و پرهزینه است و بدون اینکه تقصیری ثابت شود، هزینههای مالی و روحی بالایی به کارشناس تحمیل میکند.
فشارهای روانی و تهدید امنیت روانی و حرفهای: قرار گرفتن در مظان اتهام، حتی ناعادلانه، برای فرد متخصصی که به اصول حرفهای پایبند است، بهشدت آسیبزا و تضعیفکننده انگیزه است. احساس ناامنی حرفهای، ترس از تکرار شکایت، یا بیاثر بودن حقیقت در فرآیند دادرسی، ممکن است کارشناس را به محافظهکاری و عدول از استقلال حرفهای سوق دهد.
خدشه به سابقه حرفهای و آینده شغلی کارشناس: حتی با مختومه شدن شکایت، در بررسیهای آتی، نهادهای نظارتی ممکن است وجود شکایت سابق را قرینهای بر مشکل حرفهای تلقی کنند؛ و در ارجاع پروندههای خاص یا عضویت در کمیسیونها و شوراهای تخصصی، این سابقه باعث حذف کارشناس از گزینههای انتخابی میشود.
از بین رفتن انگیزه و اشتیاق حرفهای: کارشناسی رسمی نیازمند تمرکز فکری، استقلال شخصیتی و شجاعت در اظهار نظر صریح است، اما شکایتهای بیاساس، اگر تکرار شود یا بدون حمایت نهادی پاسخ داده نشود، باعث میشود که کارشناس بهجای تمرکز بر کیفیت، درگیر حفظ جان و حیثیت حرفهای خود شود که نتیجه آن افت کیفیت کارشناسی، احتیاطهای افراطی، بیمیلی به ورود در پروندههای حساس و حتی کنارهگیری تدریجی از حرفه کارشناسی است.
نتیجهگیری و پیشنهادات
نظر کارشناسی در حقوق ایران، ابزاری مهم و تخصصی برای کمک به قضات در فرآیند دادرسی است. با این حال، کارشناسان رسمی دادگستری با چالشهای گوناگونی روبرو هستند که شکایتهای واهی یکی از مهمترین و مخربترین آنها است. شکایت واهی میتواند آثار بسیار منفی بر زندگی حرفهای و شخصی کارشناسان داشته باشد و در نهایت به تضعیف اعتماد عمومی به نظام قضایی منجر شود.
برای کاهش اثرات منفی شکایتهای واهی و حمایت از کارشناسان رسمی، پیشنهاد میشود:
سازوکارهای قانونی و حمایتی قویتری برای حفاظت از کارشناسان در برابر شکایتهای بیاساس ایجاد شود.
مجازاتهای سنگینتری برای افرادی که با سوءنیت اقدام به طرح شکایت واهی علیه کارشناسان میکنند، در نظر گرفته شود.
فرهنگسازی مناسبی در خصوص نقش مهم و حساس کارشناسان رسمی در نظام قضایی صورت گیرد تا از طرح شکایتهای غیرضروری و با انگیزه تخریب جلوگیری شود.
نهادهای صنفی و حرفهای کارشناسان، نقش فعالتری در حمایت از اعضا و پیگیری حقوق آنها ایفا کنند.
با اجرای این پیشنهادات میتوان ضمن حفظ جایگاه مهم نظر کارشناسی در نظام حقوقی، از کارشناسان رسمی دادگستری حمایت کرده و به ارتقاء عدالت قضایی کمک نمود.
منابع
قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی، مصوب ۱۳۷۹.
قانون کارشناسان رسمی دادگستری، مصوب ۱۳۸۱.
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه، شماره ۷/۳۵۹۴ مورخ ۱۳۸۱/۶/۲.
رأی وحدت رویه شماره ۶۷۲ مورخ ۱۳۸۲/۱۰/۲۳ هیأت عمومی دیوان عالی کشور.
گرد آوری امیرحسین یعسوبی
کارشناس رسمی دادگستری
رشته برق (الکترونیک/مخابرات)